رأس العين . « 1 » همان « رسااينا » ى رومى است كه در ساحل رودخانهء خابور يكى از سرشاخه‌هاى رود فرات قرار داشت . به نوشتهء ابن خرداذبه ، رأس عين ( رأس العين ) از نواحى ديار ربيعه است و سرچشمهء رود خابور از آنجاست . « 2 » قدامه مىنويسد : در رأس عين چشمه‌هاى آب فراوان وجود دارد . « 3 » در نيمهء اول قرن چهارم اصطخرى در وصف رأس العين مىنويسد : شهرى است بر هامون نهاده ، پنبه در آنجا بيش از همهء [ محصولات ] به عمل مىآيد . نزديك به سيصد چشمهء آب روان دارد كه آب چشمه‌هاى آن صاف است ، چنان كه قعر چشمه‌ها ديده مىشود . اصل رود خابور كه به قرقيسيا مىرود ، از آب اين چشمه‌هاست و بر كنار اين رود بيست فرسنگ آبادى و مزرعه است . رأس العين از كفرتوثا بزرگتر است و درخت بسيار دارد و بيشتر زراعتش به ديم است . « 4 » به گفتهء ابن حوقل ، شهر ديوارى از سنگ و در داخل حصار شهر تعدادى كشتزار ، آسياب و بوستان وجود دارد . « 5 » مقدسى در نيمهء دوم قرن چهارم در وصف رأس العين مىنويسد : ساختمانهاى شهر از سنگ و گچ است . علاوه بر سيصد و شصت چشمه درياچه‌اى كوچك دارد كه آب آن تا رقّه جارى است . « 6 » ابن جبير كه در اواخر قرن ششم رأس العين را ديده ، ضمن وصف آبها و چشمه‌ها و درياچهء اين شهر و دو نهر بزرگى كه از پيوستن آب چشمه‌ها به وجود مىآيد ، مىنويسد : در كنار نهرى كه به سمت چپ جارى است ، خانقاهى قرار دارد ؛ در نزديكى اين خانقاه گرمابه و مدرسه‌اى است كه هر دو كهنه و فرسوده‌اند ؛ اما مدرسه از لحاظ طرح و موقعيت مكانى در جايى مناسب واقع شده كه همانند آن را نديده‌ام ، اطرافش سبز و خرم و از سه جهت نهر آبى آن را احاطه كرده است . شهر دو مسجد آدينهء نو و كهنه دارد كه مسجد كهنه كنار چشمه‌سارها واقع است . مىگويند آن را عمر بن عبد العزيز ساخته است ، ولى اكنون فرسودگى و كهنگى بدان راه

--> ( 1 ) . Ras'Ain ( 2 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 71 و 151 . ( 3 ) . كتاب الخراج ؛ ص 74 . ( 4 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 77 . ( 5 ) . صورة الارض ؛ جزء اوّل ، ص 200 . ( 6 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 197 .